Ciekawostki

Mniej znane fakty o polskich konstytucjach

Pierwsza w Europie, druga na świecie. Konstytucja 3 Maja 1791 roku została uchwalona zaledwie cztery lata po amerykańskiej (1787) i kilka miesięcy przed francuską (wrzesień 1791). Polska wyprzedziła Francję — choć to rewolucja francuska jest powszechniej kojarzona z narodzinami konstytucjonalizmu.

Uchwalona podstępem. Konstytucja 3 Maja została uchwalona przy nieobecności wielu posłów — celowo przyśpieszono obrady, korzystając z tego, że opozycja nie wróciła jeszcze z przerwy wielkanocnej. Król Stanisław August Poniatowski poparł konstytucję, ale część szlachty uznała ją za zamach stanu.

Konstytucja, która obowiązywała 14 miesięcy. Konstytucja 3 Maja obowiązywała od maja 1791 do czerwca 1792 roku, kiedy konfederacja targowicka z pomocą wojsk rosyjskich ją obaliła. Mimo krótkiego obowiązywania stała się symbolem polskiego patriotyzmu na wieki.

Konstytucja Kwietniowa i ucieczka z dokumentem. Po wybuchu II wojny światowej w 1939 roku tekst Konstytucji Kwietniowej został ewakuowany z kraju. Oryginał trafił do Rumunii, potem do Francji i Kanady. Rząd emigracyjny w Londynie uznawał ją za obowiązującą — co było podstawą prawną ciągłości państwa polskiego na emigracji aż do 1990 roku, kiedy prezydent Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia prezydenckie Lechowi Wałęsie.

Konstytucja PRL — fikcja prawna. Konstytucja z 1952 roku gwarantowała na papierze wolność słowa, zgromadzeń, wyznania i nietykalność osobistą. W praktyce żadne z tych praw nie było respektowane. To klasyczny przykład konstytucji fasadowej — dokumentu, który istnieje, ale nie jest stosowany.

Referendum z najniższą frekwencją. Referendum konstytucyjne z 25 maja 1997 roku odbyło się przy frekwencji zaledwie 42,86%. Oznacza to, że obecna Konstytucja została przyjęta głosami nieco ponad 22% uprawnionych do głosowania. To budzi pytania o legitymację demokratyczną — choć prawnie referendum było ważne.

Preambuła jako kompromis. Preambuła Konstytucji z 1997 roku to wynik trudnego kompromisu między środowiskami katolickimi a laickimi. Zawiera formułę odwołującą się zarówno do Boga, jak i do tych, którzy wywodzą wartości z innych źródeł. Słynne sformułowanie: «Zarówno ci, którzy wierzą w Boga jako źródło prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i ci, którzy nie dzielą tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzą z innych źródeł».

Dzień Konstytucji 3 Maja. Święto Konstytucji 3 Maja jest jednym z najstarszych świąt konstytucyjnych na świecie. Było obchodzone od 1791 roku, zakazane przez zaborców, przywrócone w II RP, ponownie zakazane w PRL (od 1951) i przywrócone ustawą z 1990 roku. To jedno z nielicznych świąt, które przetrwało — choć z przerwami — ponad 230 lat.

Najdłuższy rozdział. Rozdział II Konstytucji RP (Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela) zawiera 57 artykułów (art. 30-86) — więcej niż wiele konstytucji ma w całości. To odzwierciedla doświadczenia PRL-u, gdzie prawa obywatelskie istniały tylko na papierze.