Konstytucja 3 Maja 1791

Konstytucja 3 Maja 1791

Konstytucja 3 Maja 1791 roku to pierwszy tego rodzaju akt prawny w Europie i drugi na świecie — po Konstytucji Stanów Zjednoczonych z 1787 roku. Została uchwalona przez Sejm Czteroletni (Sejm Wielki), obradujący w latach 1788-1792, jako próba ratowania Rzeczypospolitej Obojga Narodów przed upadkiem.

Geneza

Rzeczpospolita w drugiej połowie XVIII wieku znajdowała się w głębokim kryzysie. Liberum veto paraliżowało Sejm (wystarczył jeden głos sprzeciwu, żeby zerwać obrady), magnaci rządzili w swoich latyfundiach jak niezależni władcy, szlachta broniła «złotej wolności» kosztem funkcjonowania państwa, a sąsiedzi — Rosja, Prusy i Austria — ingerowali w polską politykę i dokonali pierwszego rozbioru w 1772 roku. Reformatorzy, z królem Stanisławem Augustem Poniatowskim na czele, postanowili przeprowadzić gruntowną reformę ustrojową.

Kluczowe postanowienia

Zniesienie liberum veto i konfederacji — decyzje sejmu miały być podejmowane większością głosów. Wprowadzenie monarchii dziedzicznej zamiast elekcyjnej — co miało zakończyć chaos bezkrólewi i ingerencję obcych mocarstw. Trójpodział władzy na ustawodawczą (Sejm), wykonawczą (król z rządem — Strażą Praw) i sądowniczą. Rozszerzenie praw mieszczan — nietykalność osobista, prawo nabywania dóbr ziemskich, dostęp do urzędów. Chłopi objęci «opieką prawa i rządu krajowego» — deklaracja bez konkretnych mechanizmów, ale pierwszy krok. Religia katolicka jako dominująca, ale z gwarancją tolerancji dla innych wyznań. Sejm miał zbierać się regularnie co dwa lata jako «sejm gotowy» (stale obradujący).

Uchwalenie i reakcja

Konstytucja została uchwalona 3 maja 1791 roku w atmosferze zamachu stanu — celowo przyśpieszono obrady, korzystając z tego, że wielu posłów opozycji nie wróciło jeszcze po przerwie wielkanocnej. Król Stanisław August Poniatowski poparł konstytucję i zaprzysiągł ją w katedrze św. Jana w Warszawie. Entuzjazm reformatorów spotkał się z ostrym sprzeciwem konserwatywnej szlachty, która w 1792 roku zawiązała konfederację targowicką i wezwała Rosję na pomoc. Wojna w obronie Konstytucji zakończyła się klęską, a sam dokument obowiązywał zaledwie 14 miesięcy.

Znaczenie

Mimo krótkiego obowiązywania Konstytucja 3 Maja stała się symbolem polskich dążeń do wolności i nowoczesnego państwa. Jest obchodzona jako święto narodowe od 1791 roku (z przerwami — zakazana przez zaborców i w PRL-u, przywrócona w 1990 roku). Inspirowała kolejne pokolenia reformatorów i powstańców.