Konstytucja Kwietniowa 1935

Konstytucja z 23 kwietnia 1935 roku — zwana Konstytucją Kwietniową — zastąpiła demokratyczną Konstytucję Marcową autorytarnym aktem ustrojowym, koncentrującym władzę w rękach prezydenta. Była wyrazem ideologii obozu sanacyjnego Józefa Piłsudskiego.

Geneza

Po zamachu majowym 1926 roku obóz Piłsudskiego stopniowo ograniczał demokrację parlamentarną — nowelizacja sierpniowa dała prezydentowi prawo rozwiązywania Sejmu i wydawania dekretów. Ale Piłsudski i jego współpracownicy uważali, że to za mało — chcieli konstytucji, która formalnie usankcjonuje silną władzę wykonawczą. Prace nad nową konstytucją prowadzone były z pominięciem opozycji, a uchwalenie odbyło się w kontrowersyjnych okolicznościach — opozycja opuściła salę obrad w proteście, a obóz rządowy przeprowadził głosowanie pod ich nieobecność.

Kluczowe postanowienia

Prezydent jako «czynnik nadrzędny» — odpowiedzialny «wobec Boga i historii», nie przed parlamentem. Prezydent mianował premiera, mógł rozwiązać Sejm i Senat, wydawał dekrety z mocą ustawy, powoływał 1/3 senatorów, miał prawo weta wobec ustaw. Osłabienie Sejmu i Senatu — ograniczona inicjatywa ustawodawcza, ograniczony budżet, brak realnej kontroli nad rządem. Prezydent wyznaczał swojego następcę na czas wojny — przepis, który miał kluczowe znaczenie po 1939 roku. Formalnie zachowane prawa obywatelskie, ale z szerokimi możliwościami ich ograniczania.

Znaczenie historyczne

Piłsudski zmarł 12 maja 1935 roku, zaledwie trzy tygodnie po podpisaniu konstytucji. Po jego śmierci władzę przejęli epigoni — obóz sanacyjny rządził na podstawie Konstytucji Kwietniowej do wybuchu wojny w 1939 roku. Po klęsce wrześniowej konstytucja zyskała niezwykłe znaczenie — na jej podstawie funkcjonował rząd emigracyjny w Londynie, a prezydent na emigracji (Władysław Raczkiewicz, potem August Zaleski i Stanisław Ostrowski) powoływał premierów i utrzymywał ciągłość prawną państwa polskiego. W 1990 roku ostatni prezydent emigracyjny Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia prezydenckie Lechowi Wałęsie — symbolicznie zamykając ciągłość opartą na Konstytucji Kwietniowej.