Projekt konstytucji Stanisława Michalkiewicza

Autorem projektu jest Stanisław Michalkiewicz. Dokument powstał w okresie intensywnej debaty konstytucyjnej po 1989 r., gdy ścierały się różne wizje ustroju: lewicowa parlamentarno - gabinetowa, prezydencka, półprezydencka oraz koncepcje republiki silnej władzy wykonawczej. Ten bardzo dobry w tamtym czasie projekt reprezentuje wyraźnie określoną i bardzo konsekwentną filozofię:
państwo liberalne materialnie, ale silne egzekucyjnie; ograniczone kompetencyjnie, lecz zdecydowane w reakcji na naruszenie prawa.

I. Fundament ideowy: państwo minimalne, ochrona praw naturalnych

1. Rozróżnienie: prawa naturalne vs wolności obywatelskie

Projekt w Rozdziale I wprowadza wyraźne rozróżnienie między:

• prawami przyrodzonymi (życie, wolność, własność),

• wolnościami obywatelskimi, które wynikają z ustroju i mogą być określane ustawowo.

To podejście nawiązuje bezpośrednio do klasycznej doktryny prawa naturalnego (Locke), a nie do współczesnego konstytucjonalizmu praw człowieka w wersji pozytywistycznej.

Państwo:

• nie „nadaje” praw naturalnych,

• ma wyłącznie funkcję ochronną wobec nich,

• nie może ich redefiniować przez większość parlamentarną.

To radykalne ograniczenie władzy ustawodawczej.

2. Centralna rola własności

Zamiast szerokiego katalogu praw (jak w Konstytucji 1997 r.), projekt opiera konstrukcję wolności na ochronie własności (art. 5 ust. 4). Autor wychodzi z założenia:

jeśli chroniona jest własność, to chronione są pośrednio wszystkie dobra (mieszkanie, korespondencja, majątek).

To podejście systemowe, redukcyjne – minimalizuje kazuistykę konstytucyjną.

II. Model ustrojowy: prezydencka republika z silną egzekutywą

Najważniejsza cecha projektu: pełna koncentracja władzy wykonawczej w osobie Prezydenta.

1. Brak rządu i premiera

Projekt:

• nie przewiduje Rady Ministrów jako organu kolegialnego,

• nie przewiduje stanowiska premiera,

• ministrowie są urzędnikami Prezydenta.

To model czysto jednoosobowej egzekutywy, z zasadą:

jedna władza – jedna odpowiedzialność.

2. Prezydent jako realny ośrodek władzy

Prezydent:

• powołuje i odwołuje ministrów,

• wydaje rozporządzenia,

• może rozwiązać parlament (w określonym wypadku),

• może wydawać dekrety z mocą ustawy,

• wprowadza stan wojenny i wyjątkowy.

Jest równorzędny wobec parlamentu, ponieważ:

• pochodzi z wyborów powszechnych,

• ma niezależną kadencję.

To model bliższy klasycznemu systemowi prezydenckiemu niż polskiej konstrukcji z 1997 r.

III. Parlament: ograniczony liczebnie, wzmocniony kompetencyjnie

1. Sejm – 120 posłów

Znaczne zmniejszenie liczby parlamentarzystów.
Argument: sprawność, ograniczenie patologii kolegialności.

2. Senat – 49 senatorów, wybory pośrednie

Prawo wybierania senatorów przysługuje wyłącznie osobom pełniącym funkcje publiczne z wyboru.

To:

• konstrukcja elitarna,

• filtr kompetencyjny,

• próba uczynienia Senatu izbą „kwalifikowaną”.

IV. Mechanizm równowagi finansowej – kluczowy element projektu

Najbardziej oryginalny element: pełna kontrola parlamentu nad finansami państwa.

Prezydent:

• nie ma inicjatywy ustawodawczej (poza budżetem),

• nie decyduje o podatkach,

• musi uzyskać absolutorium.

Brak absolutorium = automatyczne postawienie w stan oskarżenia przed Sądem Najwyższym.

To bardzo surowy mechanizm odpowiedzialności.

V. Władza sądownicza – model scentralizowany

1. Brak Trybunału Konstytucyjnego

Sąd Najwyższy:

• bada zgodność ustaw z konstytucją,

• rozpatruje sprawy przeciw Prezydentowi,

• orzeka w sprawach cywilnych i karnych.

To model jednego najwyższego organu sądowego, bez dualizmu TK/SN.

2. Brak Rzecznika Praw Obywatelskich

Autor uznaje, że:

• jeśli konstytucja realnie ogranicza państwo,

• a sądy są niezależne,

to RPO jest zbędny.

To podejście antybiurokratyczne i minimalistyczne.

VI. Stan wojenny i wyjątkowy – szerokie kompetencje

Prezydent może wprowadzić stan wojenny przy „zewnętrznym zagrożeniu bezpieczeństwa”, a nie dopiero przy zbrojnej napaści.

To świadome rozszerzenie możliwości reakcji państwa.

W stanie wojennym:

• można ograniczyć ochronę własności,

• można odstąpić od ograniczeń podatkowych,

• można rozszerzyć stosowanie kary śmierci.

Projekt dopuszcza karę śmierci w czasie pokoju za zabójstwo z winy umyślnej.

VII. Filozofia państwa

Projekt konsekwentnie realizuje trzy zasady:

1. Państwo minimalne kompetencyjnie

   • brak rozbudowanych praw socjalnych,

   • brak państwa opiekuńczego.

2. Państwo silne egzekucyjnie

   • szybka reakcja,

   • jednoosobowa odpowiedzialność.

3. Eliminacja przywilejów grupowych

   • brak konstrukcji praw mniejszościowych,

   • brak uprzywilejowanych kategorii.

Autor wprost pisze, że państwo powinno widzieć wyłącznie:

człowieka, obywatela i podatnika.